🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:11 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

छिद्र (पुंलिङ्ग)

छिदा हुआ,छिद्रों से युक्त्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछिद्रःछिद्रौछिद्राः
द्वितीयाछिद्रम्छिद्रौछिद्रान्
तृतीयाछिद्रेणछिद्राभ्याम्छिद्रैः
चतुर्थीछिद्रायछिद्राभ्याम्छिद्रेभ्यः
पञ्चमीछिद्रात् / छिद्राद्छिद्राभ्याम्छिद्रेभ्यः
षष्ठीछिद्रस्यछिद्रयोःछिद्राणाम्
सप्तमीछिद्रेछिद्रयोःछिद्रेषु
सम्बोधनहे छिद्रहे छिद्रौहे छिद्राः

अर्थ: छिदा हुआ,छिद्रों से युक्त्
संस्कृत: पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, निर्व्यथन

📚 अमरकोश में:
• छेद के और नाम (१.८.२) — पर्याय: निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि
• प्रत्यय (३.३.१५६) — पर्याय: अधीन, शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, प्रत्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

छिद्र (नपुंसकलिङ्ग)

छिदा हुआ,छिद्रों से युक्त्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाछिद्रम्छिद्रेछिद्राणि
द्वितीयाछिद्रम्छिद्रेछिद्राणि
तृतीयाछिद्रेणछिद्राभ्याम्छिद्रैः
चतुर्थीछिद्रायछिद्राभ्याम्छिद्रेभ्यः
पञ्चमीछिद्रात् / छिद्राद्छिद्राभ्याम्छिद्रेभ्यः
षष्ठीछिद्रस्यछिद्रयोःछिद्राणाम्
सप्तमीछिद्रेछिद्रयोःछिद्रेषु
सम्बोधनहे छिद्रहे छिद्रेहे छिद्राणि

अर्थ: छिदा हुआ,छिद्रों से युक्त्
संस्कृत: पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, निर्व्यथन

📚 अमरकोश में:
• छेद के और नाम (१.८.२) — पर्याय: निर्व्यथन, रोक, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि
• प्रत्यय (३.३.१५६) — पर्याय: अधीन, शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, प्रत्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें