🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:09:30 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जतुकृत् (स्त्रीलिङ्ग)

जतु (उ त आदेशः लाख) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजतुकृत् / जतुकृद्जतुकृतौजतुकृतः
द्वितीयाजतुकृतम्जतुकृतौजतुकृतः
तृतीयाजतुकृताजतुकृद्भ्याम्जतुकृद्भिः
चतुर्थीजतुकृतेजतुकृद्भ्याम्जतुकृद्भ्यः
पञ्चमीजतुकृतःजतुकृद्भ्याम्जतुकृद्भ्यः
षष्ठीजतुकृतःजतुकृतोःजतुकृताम्
सप्तमीजतुकृतिजतुकृतोःजतुकृत्सु
सम्बोधनहे जतुकृत् / हे जतुकृद्हे जतुकृतौहे जतुकृतः

अर्थ: जतु (उ त आदेशः लाख) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)
संस्कृत: पर्याय: जनी, जतूका, रजनी, चक्रवर्तिनी, संस्पर्शा
English: ‘lac-maker’, a kind of Oldenlandia (the lac insect forms its nest in this tree), Bhpr. v, 2, 127.

📚 अमरकोश में:
• चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम (२.४.१५३) — पर्याय: जनी, जतूका, रजनी, चक्रवर्तिनी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬