🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:09:26 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जतुमय (पुंलिङ्ग)

जतु (उ त आदेशः लाख) + मय (एक दानव)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजतुमयःजतुमयौजतुमयाः
द्वितीयाजतुमयम्जतुमयौजतुमयान्
तृतीयाजतुमयेनजतुमयाभ्याम्जतुमयैः
चतुर्थीजतुमयायजतुमयाभ्याम्जतुमयेभ्यः
पञ्चमीजतुमयात् / जतुमयाद्जतुमयाभ्याम्जतुमयेभ्यः
षष्ठीजतुमयस्यजतुमययोःजतुमयानाम्
सप्तमीजतुमयेजतुमययोःजतुमयेषु
सम्बोधनहे जतुमयहे जतुमयौहे जतुमयाः

अर्थ: जतु (उ त आदेशः लाख) + मय (एक दानव)
English: ‘plastered with lac’

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जतुमय (नपुंसकलिङ्ग)

जतु (उ त आदेशः लाख) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजतुमयम्जतुमयेजतुमयानि
द्वितीयाजतुमयम्जतुमयेजतुमयानि
तृतीयाजतुमयेनजतुमयाभ्याम्जतुमयैः
चतुर्थीजतुमयायजतुमयाभ्याम्जतुमयेभ्यः
पञ्चमीजतुमयात् / जतुमयाद्जतुमयाभ्याम्जतुमयेभ्यः
षष्ठीजतुमयस्यजतुमययोःजतुमयानाम्
सप्तमीजतुमयेजतुमययोःजतुमयेषु
सम्बोधनहे जतुमयहे जतुमयेहे जतुमयानि

अर्थ: जतु (उ त आदेशः लाख) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)
English: ‘plastered with lac’

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें