🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:48:46 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जम्बूल (पुंलिङ्ग)

एक प्रकार का वृक्ष, केकड़ा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजम्बूलःजम्बूलौजम्बूलाः
द्वितीयाजम्बूलम्जम्बूलौजम्बूलान्
तृतीयाजम्बूलेनजम्बूलाभ्याम्जम्बूलैः
चतुर्थीजम्बूलायजम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
पञ्चमीजम्बूलात् / जम्बूलाद्जम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
षष्ठीजम्बूलस्यजम्बूलयोःजम्बूलानाम्
सप्तमीजम्बूलेजम्बूलयोःजम्बूलेषु
सम्बोधनहे जम्बूलहे जम्बूलौहे जम्बूलाः

अर्थ: एक प्रकार का वृक्ष, केकड़ा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जम्बूल (नपुंसकलिङ्ग)

दूल्हे के मित्रों एवं दुल्हन की सखियों द्वारा किया गया परिहास या परिहासात्मक अभिनन्दन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजम्बूलम्जम्बूलेजम्बूलानि
द्वितीयाजम्बूलम्जम्बूलेजम्बूलानि
तृतीयाजम्बूलेनजम्बूलाभ्याम्जम्बूलैः
चतुर्थीजम्बूलायजम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
पञ्चमीजम्बूलात् / जम्बूलाद्जम्बूलाभ्याम्जम्बूलेभ्यः
षष्ठीजम्बूलस्यजम्बूलयोःजम्बूलानाम्
सप्तमीजम्बूलेजम्बूलयोःजम्बूलेषु
सम्बोधनहे जम्बूलहे जम्बूलेहे जम्बूलानि

अर्थ: दूल्हे के मित्रों एवं दुल्हन की सखियों द्वारा किया गया परिहास या परिहासात्मक अभिनन्दन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें