🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:49:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जरत् (पुंलिङ्ग)

शतृ बूढ़ा अधिक आयु का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरन्जरन्तौजरन्तः
द्वितीयाजरन्तम्जरन्तौजरतः
तृतीयाजरताजरद्भ्याम्जरद्भिः
चतुर्थीजरतेजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
पञ्चमीजरतःजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
षष्ठीजरतःजरतोःजरताम्
सप्तमीजरतिजरतोःजरत्सु
सम्बोधनहे जरन्हे जरन्तौहे जरन्तः

अर्थ: शतृ बूढ़ा अधिक आयु का
संस्कृत: पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

📚 अमरकोश में:
• बूढ़ा (२.६.४२) — पर्याय: प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जरत् (स्त्रीलिङ्ग)

शतृ बूढ़ा अधिक आयु का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरत् / जरद्जरतौजरतः
द्वितीयाजरतम्जरतौजरतः
तृतीयाजरताजरद्भ्याम्जरद्भिः
चतुर्थीजरतेजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
पञ्चमीजरतःजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
षष्ठीजरतःजरतोःजरताम्
सप्तमीजरतिजरतोःजरत्सु
सम्बोधनहे जरत् / हे जरद्हे जरतौहे जरतः

अर्थ: शतृ बूढ़ा अधिक आयु का
संस्कृत: पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

📚 अमरकोश में:
• बूढ़ा (२.६.४२) — पर्याय: प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जरत् (नपुंसकलिङ्ग)

शतृ बूढ़ा अधिक आयु का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरत् / जरद्जरतीजरन्ति
द्वितीयाजरत् / जरद्जरतीजरन्ति
तृतीयाजरताजरद्भ्याम्जरद्भिः
चतुर्थीजरतेजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
पञ्चमीजरतःजरद्भ्याम्जरद्भ्यः
षष्ठीजरतःजरतोःजरताम्
सप्तमीजरतिजरतोःजरत्सु
सम्बोधनहे जरत् / हे जरद्हे जरतीहे जरन्ति

अर्थ: शतृ बूढ़ा अधिक आयु का
संस्कृत: पर्याय: प्रवयस्, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

📚 अमरकोश में:
• बूढ़ा (२.६.४२) — पर्याय: प्रवया, स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें