🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:10:08 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जरदष्टि (पुंलिङ्ग)

जरत् (निर्बल, जीर्ण) + अष्टि (पृषो.पत्वम् बीज)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरदष्टिःजरदष्टीजरदष्टयः
द्वितीयाजरदष्टिम्जरदष्टीजरदष्टीन्
तृतीयाजरदष्टिनाजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभिः
चतुर्थीजरदष्टयेजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभ्यः
पञ्चमीजरदष्टेःजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभ्यः
षष्ठीजरदष्टेःजरदष्ट्योःजरदष्टीनाम्
सप्तमीजरदष्टौजरदष्ट्योःजरदष्टिषु
सम्बोधनहे जरदष्टेहे जरदष्टीहे जरदष्टयः

अर्थ: जरत् (निर्बल, जीर्ण) + अष्टि (पृषो.पत्वम् बीज)
English: (°र॑द्-) attaining great age, very old, RV. x, 85, 36; AV.; VS. xxxiv, 52; ĀśvGṛ.; PārGṛ.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जरदष्टि (नपुंसकलिङ्ग)

जरत् (निर्बल, जीर्ण) + अष्टि (पृषो.पत्वम् बीज)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजरदष्टिजरदष्टिनीजरदष्टीनि
द्वितीयाजरदष्टिजरदष्टिनीजरदष्टीनि
तृतीयाजरदष्टिनाजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभिः
चतुर्थीजरदष्टिने / जरदष्टयेजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभ्यः
पञ्चमीजरदष्टिनः / जरदष्टेःजरदष्टिभ्याम्जरदष्टिभ्यः
षष्ठीजरदष्टिनः / जरदष्टेःजरदष्टिनोः / जरदष्ट्योःजरदष्टीनाम्
सप्तमीजरदष्टिनि / जरदष्टौजरदष्टिनोः / जरदष्ट्योःजरदष्टिषु
सम्बोधनहे जरदष्टि / हे जरदष्टेहे जरदष्टिनीहे जरदष्टीनि

अर्थ: जरत् (निर्बल, जीर्ण) + अष्टि (पृषो.पत्वम् बीज)
English: (°र॑द्-) attaining great age, very old, RV. x, 85, 36; AV.; VS. xxxiv, 52; ĀśvGṛ.; PārGṛ.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬