🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:37:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जातरूपमय (पुंलिङ्ग)

जातरूप (सुन्दर, उज्ज्वल) + मय (एक दानव)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजातरूपमयःजातरूपमयौजातरूपमयाः
द्वितीयाजातरूपमयम्जातरूपमयौजातरूपमयान्
तृतीयाजातरूपमयेणजातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयैः
चतुर्थीजातरूपमयायजातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयेभ्यः
पञ्चमीजातरूपमयात् / जातरूपमयाद्जातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयेभ्यः
षष्ठीजातरूपमयस्यजातरूपमययोःजातरूपमयाणाम्
सप्तमीजातरूपमयेजातरूपमययोःजातरूपमयेषु
सम्बोधनहे जातरूपमयहे जातरूपमयौहे जातरूपमयाः

अर्थ: जातरूप (सुन्दर, उज्ज्वल) + मय (एक दानव)
English: golden, AitBr. viii, 13; MBh. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जातरूपमय (नपुंसकलिङ्ग)

जातरूप (सुन्दर, उज्ज्वल) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजातरूपमयम्जातरूपमयेजातरूपमयाणि
द्वितीयाजातरूपमयम्जातरूपमयेजातरूपमयाणि
तृतीयाजातरूपमयेणजातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयैः
चतुर्थीजातरूपमयायजातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयेभ्यः
पञ्चमीजातरूपमयात् / जातरूपमयाद्जातरूपमयाभ्याम्जातरूपमयेभ्यः
षष्ठीजातरूपमयस्यजातरूपमययोःजातरूपमयाणाम्
सप्तमीजातरूपमयेजातरूपमययोःजातरूपमयेषु
सम्बोधनहे जातरूपमयहे जातरूपमयेहे जातरूपमयाणि

अर्थ: जातरूप (सुन्दर, उज्ज्वल) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)
English: golden, AitBr. viii, 13; MBh. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬