🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:55:55 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जीव (पुंलिङ्ग)

जीवित, विद्यमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीवःजीवौजीवाः
द्वितीयाजीवम्जीवौजीवान्
तृतीयाजीवेनजीवाभ्याम्जीवैः
चतुर्थीजीवायजीवाभ्याम्जीवेभ्यः
पञ्चमीजीवात् / जीवाद्जीवाभ्याम्जीवेभ्यः
षष्ठीजीवस्यजीवयोःजीवानाम्
सप्तमीजीवेजीवयोःजीवेषु
सम्बोधनहे जीवहे जीवौहे जीवाः

अर्थ: जीवित, विद्यमान
संस्कृत: पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु

📚 अमरकोश में:
• जीवन (२.८.११९) — पर्याय: असुधारण
• बृहस्पति के नाम (१.३.२६) — पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु, आंगिरस, वाचस्पति, चित्रशिखण्डिज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

जीव (नपुंसकलिङ्ग)

जीवित, विद्यमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीवम्जीवेजीवानि
द्वितीयाजीवम्जीवेजीवानि
तृतीयाजीवेनजीवाभ्याम्जीवैः
चतुर्थीजीवायजीवाभ्याम्जीवेभ्यः
पञ्चमीजीवात् / जीवाद्जीवाभ्याम्जीवेभ्यः
षष्ठीजीवस्यजीवयोःजीवानाम्
सप्तमीजीवेजीवयोःजीवेषु
सम्बोधनहे जीवहे जीवेहे जीवानि

अर्थ: जीवित, विद्यमान
संस्कृत: पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु

📚 अमरकोश में:
• जीवन (२.८.११९) — पर्याय: असुधारण
• बृहस्पति के नाम (१.३.२६) — पर्याय: बृहस्पति, सुराचार्य, गीष्पति, धिषण, गुरु, आंगिरस, वाचस्पति, चित्रशिखण्डिज

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें