🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:29:43 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

जीवनी (स्त्रीलिङ्ग)

जीव (जीवन का सिद्धान्त, श्वास) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीवनीजीवन्यौजीवन्यः
द्वितीयाजीवनीम्जीवन्यौजीवनीः
तृतीयाजीवन्याजीवनीभ्याम्जीवनीभिः
चतुर्थीजीवन्यैजीवनीभ्याम्जीवनीभ्यः
पञ्चमीजीवन्याःजीवनीभ्याम्जीवनीभ्यः
षष्ठीजीवन्याःजीवन्योःजीवनीनाम्
सप्तमीजीवन्याम्जीवन्योःजीवनीषु
सम्बोधनहे जीवनिहे जीवन्यौहे जीवन्यः

अर्थ: जीव (जीवन का सिद्धान्त, श्वास) + नी (नेता, पथप्रदर्शक)
संस्कृत: पर्याय: जीवन्ती, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा
English: vivifying, giving life, enlivening, ŚBr. ii, 3, i, 10; MBh. (said of wind, the sun, &c.; of Śiva, xiii, 1236),

📚 अमरकोश में:
• जीवन्ती के नाम (२.४.१४२) — पर्याय: जीवन्ती, जीवा, जीवनीया, मधुस्रवा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें