🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:14:29 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ज्ञप्ति (स्त्रीलिङ्ग)

समझ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञप्तिःज्ञप्तीज्ञप्तयः
द्वितीयाज्ञप्तिम्ज्ञप्तीज्ञप्तीः
तृतीयाज्ञप्त्याज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभिः
चतुर्थीज्ञप्तये / ज्ञप्त्यैज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभ्यः
पञ्चमीज्ञप्तेः / ज्ञप्त्याःज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभ्यः
षष्ठीज्ञप्तेः / ज्ञप्त्याःज्ञप्त्योःज्ञप्तीनाम्
सप्तमीज्ञप्तौ / ज्ञप्त्याम्ज्ञप्त्योःज्ञप्तिषु
सम्बोधनहे ज्ञप्तेहे ज्ञप्तीहे ज्ञप्तयः

अर्थ: समझ
संस्कृत: पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 अमरकोश में:
• बुद्धि के नाम (१.५.१) — पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ज्ञप्ति (पुंलिङ्ग)

बुद्धि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञप्तिःज्ञप्तीज्ञप्तयः
द्वितीयाज्ञप्तिम्ज्ञप्तीज्ञप्तीन्
तृतीयाज्ञप्तिनाज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभिः
चतुर्थीज्ञप्तयेज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभ्यः
पञ्चमीज्ञप्तेःज्ञप्तिभ्याम्ज्ञप्तिभ्यः
षष्ठीज्ञप्तेःज्ञप्त्योःज्ञप्तीनाम्
सप्तमीज्ञप्तौज्ञप्त्योःज्ञप्तिषु
सम्बोधनहे ज्ञप्तेहे ज्ञप्तीहे ज्ञप्तयः

अर्थ: बुद्धि
संस्कृत: पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा

📚 अमरकोश में:
• बुद्धि के नाम (१.५.१) — पर्याय: बुद्धि, मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धि, चित्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬