🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:17:11 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ज्ञाति (पुंलिङ्ग)

पैतृक सम्बन्ध, पिता, भाई आदि, एक ही गोत्र के व्यक्ति

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञातिःज्ञातीज्ञातयः
द्वितीयाज्ञातिम्ज्ञातीज्ञातीन्
तृतीयाज्ञातिनाज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभिः
चतुर्थीज्ञातयेज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभ्यः
पञ्चमीज्ञातेःज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभ्यः
षष्ठीज्ञातेःज्ञात्योःज्ञातीनाम्
सप्तमीज्ञातौज्ञात्योःज्ञातिषु
सम्बोधनहे ज्ञातेहे ज्ञातीहे ज्ञातयः

अर्थ: पैतृक सम्बन्ध, पिता, भाई आदि, एक ही गोत्र के व्यक्ति
संस्कृत: पर्याय: सगोत्र, बान्धव, बन्धु, स्व, स्वजन

📚 अमरकोश में:
• सम्बन्धी (२.६.३४) — पर्याय: सगोत्र, बान्धव, बन्धु, स्व, स्वजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ज्ञाति (स्त्रीलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञातिःज्ञातीज्ञातयः
द्वितीयाज्ञातिम्ज्ञातीज्ञातीः
तृतीयाज्ञात्याज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभिः
चतुर्थीज्ञातये / ज्ञात्यैज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभ्यः
पञ्चमीज्ञातेः / ज्ञात्याःज्ञातिभ्याम्ज्ञातिभ्यः
षष्ठीज्ञातेः / ज्ञात्याःज्ञात्योःज्ञातीनाम्
सप्तमीज्ञातौ / ज्ञात्याम्ज्ञात्योःज्ञातिषु
सम्बोधनहे ज्ञातेहे ज्ञातीहे ज्ञातयः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: सगोत्र, बान्धव, बन्धु, स्व, स्वजन

📚 अमरकोश में:
• सम्बन्धी (२.६.३४) — पर्याय: सगोत्र, बान्धव, बन्धु, स्व, स्वजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें