🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:40:42 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ज्ञातृ (पुंलिङ्ग)

बुद्धिमान् पुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञाताज्ञातारौज्ञातारः
द्वितीयाज्ञातारम्ज्ञातारौज्ञातॄन्
तृतीयाज्ञात्राज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभिः
चतुर्थीज्ञात्रेज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभ्यः
पञ्चमीज्ञातुःज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभ्यः
षष्ठीज्ञातुःज्ञात्रोःज्ञातॄणाम्
सप्तमीज्ञातरिज्ञात्रोःज्ञातृषु
सम्बोधनहे ज्ञातःहे ज्ञातारौहे ज्ञातारः

अर्थ: बुद्धिमान् पुरुष
संस्कृत: पर्याय: विदुर, विन्दु, दृश्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ज्ञातृ (नपुंसकलिङ्ग)

बुद्धिमान् पुरुष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्ञातृज्ञातृणीज्ञातॄणि
द्वितीयाज्ञातृज्ञातृणीज्ञातॄणि
तृतीयाज्ञातृणा / ज्ञात्राज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभिः
चतुर्थीज्ञातृणे / ज्ञात्रेज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभ्यः
पञ्चमीज्ञातृणः / ज्ञातुःज्ञातृभ्याम्ज्ञातृभ्यः
षष्ठीज्ञातृणः / ज्ञातुःज्ञातृणोः / ज्ञात्रोःज्ञातॄणाम्
सप्तमीज्ञातृणि / ज्ञातरिज्ञातृणोः / ज्ञात्रोःज्ञातृषु
सम्बोधनहे ज्ञातृ / हे ज्ञातःहे ज्ञातृणीहे ज्ञातॄणि

अर्थ: बुद्धिमान् पुरुष
संस्कृत: पर्याय: विदुर, विन्दु, दृश्
English: one who knows or understands, a knower, ChUp. viii, 5, 1; KaṭhUp. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें