🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

ज्यायस (पुंलिङ्ग)

जि (पिशाच) + आयस (लौह निर्मित, लोहा धातुनिर्मित)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्यायसःज्यायसौज्यायसाः
द्वितीयाज्यायसम्ज्यायसौज्यायसान्
तृतीयाज्यायसेनज्यायसाभ्याम्ज्यायसैः
चतुर्थीज्यायसायज्यायसाभ्याम्ज्यायसेभ्यः
पञ्चमीज्यायसात् / ज्यायसाद्ज्यायसाभ्याम्ज्यायसेभ्यः
षष्ठीज्यायसस्यज्यायसयोःज्यायसानाम्
सप्तमीज्यायसेज्यायसयोःज्यायसेषु
सम्बोधनहे ज्यायसहे ज्यायसौहे ज्यायसाः

अर्थ: जि (पिशाच) + आयस (लौह निर्मित, लोहा धातुनिर्मित)
English: greater in number, ŚBr. xiv, 4, 1.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

ज्यायस (नपुंसकलिङ्ग)

जि (पिशाच) + आयस (आयसो विकारः अण् लोहा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाज्यायसम्ज्यायसेज्यायसानि
द्वितीयाज्यायसम्ज्यायसेज्यायसानि
तृतीयाज्यायसेनज्यायसाभ्याम्ज्यायसैः
चतुर्थीज्यायसायज्यायसाभ्याम्ज्यायसेभ्यः
पञ्चमीज्यायसात् / ज्यायसाद्ज्यायसाभ्याम्ज्यायसेभ्यः
षष्ठीज्यायसस्यज्यायसयोःज्यायसानाम्
सप्तमीज्यायसेज्यायसयोःज्यायसेषु
सम्बोधनहे ज्यायसहे ज्यायसेहे ज्यायसानि

अर्थ: जि (पिशाच) + आयस (आयसो विकारः अण् लोहा)
English: greater in number, ŚBr. xiv, 4, 1.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें