🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:25:32 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तदर्थक (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातदर्थकःतदर्थकौतदर्थकाः
द्वितीयातदर्थकम्तदर्थकौतदर्थकान्
तृतीयातदर्थकेनतदर्थकाभ्याम्तदर्थकैः
चतुर्थीतदर्थकायतदर्थकाभ्याम्तदर्थकेभ्यः
पञ्चमीतदर्थकात् / तदर्थकाद्तदर्थकाभ्याम्तदर्थकेभ्यः
षष्ठीतदर्थकस्यतदर्थकयोःतदर्थकानाम्
सप्तमीतदर्थकेतदर्थकयोःतदर्थकेषु
सम्बोधनहे तदर्थकहे तदर्थकौहे तदर्थकाः

अर्थ: —
English: denoting that, Naiṣ. iv, 52.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तदर्थक (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातदर्थकम्तदर्थकेतदर्थकानि
द्वितीयातदर्थकम्तदर्थकेतदर्थकानि
तृतीयातदर्थकेनतदर्थकाभ्याम्तदर्थकैः
चतुर्थीतदर्थकायतदर्थकाभ्याम्तदर्थकेभ्यः
पञ्चमीतदर्थकात् / तदर्थकाद्तदर्थकाभ्याम्तदर्थकेभ्यः
षष्ठीतदर्थकस्यतदर्थकयोःतदर्थकानाम्
सप्तमीतदर्थकेतदर्थकयोःतदर्थकेषु
सम्बोधनहे तदर्थकहे तदर्थकेहे तदर्थकानि

अर्थ: —
English: denoting that, Naiṣ. iv, 52.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें