🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:07:36 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तद्रूप (पुंलिङ्ग)

तद् (वह) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातद्रूपःतद्रूपौतद्रूपाः
द्वितीयातद्रूपम्तद्रूपौतद्रूपान्
तृतीयातद्रूपेणतद्रूपाभ्याम्तद्रूपैः
चतुर्थीतद्रूपायतद्रूपाभ्याम्तद्रूपेभ्यः
पञ्चमीतद्रूपात् / तद्रूपाद्तद्रूपाभ्याम्तद्रूपेभ्यः
षष्ठीतद्रूपस्यतद्रूपयोःतद्रूपाणाम्
सप्तमीतद्रूपेतद्रूपयोःतद्रूपेषु
सम्बोधनहे तद्रूपहे तद्रूपौहे तद्रूपाः

अर्थ: तद् (वह) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)
English: thus shaped, so formed, looking thus, KapS. v, 19 and; Jaim. vi, 5, 3 (-त्व n. abstr.), Pañcat.; Pāṇ. vii, 3,

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तद्रूप (नपुंसकलिङ्ग)

तद् (वह) + रूप (शक्ल, आकृति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातद्रूपम्तद्रूपेतद्रूपाणि
द्वितीयातद्रूपम्तद्रूपेतद्रूपाणि
तृतीयातद्रूपेणतद्रूपाभ्याम्तद्रूपैः
चतुर्थीतद्रूपायतद्रूपाभ्याम्तद्रूपेभ्यः
पञ्चमीतद्रूपात् / तद्रूपाद्तद्रूपाभ्याम्तद्रूपेभ्यः
षष्ठीतद्रूपस्यतद्रूपयोःतद्रूपाणाम्
सप्तमीतद्रूपेतद्रूपयोःतद्रूपेषु
सम्बोधनहे तद्रूपहे तद्रूपेहे तद्रूपाणि

अर्थ: तद् (वह) + रूप (शक्ल, आकृति)
English: thus shaped, so formed, looking thus, KapS. v, 19 and; Jaim. vi, 5, 3 (-त्व n. abstr.), Pañcat.; Pāṇ. vii, 3,

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें