🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:04 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तनूकृत (पुंलिङ्ग)

तनू (शरीर) + कृत (किया हुआ, अनुष्ठित)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूकृतःतनूकृतौतनूकृताः
द्वितीयातनूकृतम्तनूकृतौतनूकृतान्
तृतीयातनूकृतेनतनूकृताभ्याम्तनूकृतैः
चतुर्थीतनूकृतायतनूकृताभ्याम्तनूकृतेभ्यः
पञ्चमीतनूकृतात् / तनूकृताद्तनूकृताभ्याम्तनूकृतेभ्यः
षष्ठीतनूकृतस्यतनूकृतयोःतनूकृतानाम्
सप्तमीतनूकृतेतनूकृतयोःतनूकृतेषु
सम्बोधनहे तनूकृतहे तनूकृतौहे तनूकृताः

अर्थ: तनू (शरीर) + कृत (किया हुआ, अनुष्ठित)
संस्कृत: पर्याय: तष्ट, त्वष्ट
English: pared, L.

📚 अमरकोश में:
• छीलकर पतला किया (३.१.९८) — पर्याय: तष्ट, त्वष्ट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तनूकृत (नपुंसकलिङ्ग)

तनू (शरीर) + कृत (कार्य, कृत्य)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूकृतम्तनूकृतेतनूकृतानि
द्वितीयातनूकृतम्तनूकृतेतनूकृतानि
तृतीयातनूकृतेनतनूकृताभ्याम्तनूकृतैः
चतुर्थीतनूकृतायतनूकृताभ्याम्तनूकृतेभ्यः
पञ्चमीतनूकृतात् / तनूकृताद्तनूकृताभ्याम्तनूकृतेभ्यः
षष्ठीतनूकृतस्यतनूकृतयोःतनूकृतानाम्
सप्तमीतनूकृतेतनूकृतयोःतनूकृतेषु
सम्बोधनहे तनूकृतहे तनूकृतेहे तनूकृतानि

अर्थ: तनू (शरीर) + कृत (कार्य, कृत्य)
संस्कृत: पर्याय: तष्ट, त्वष्ट
English: pared, L.

📚 अमरकोश में:
• छीलकर पतला किया (३.१.९८) — पर्याय: तष्ट, त्वष्ट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें