🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:41:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तनूकृत् (पुंलिङ्ग)

तनू (शरीर) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूकृत् / तनूकृद्तनूकृतौतनूकृतः
द्वितीयातनूकृतम्तनूकृतौतनूकृतः
तृतीयातनूकृतातनूकृद्भ्याम्तनूकृद्भिः
चतुर्थीतनूकृतेतनूकृद्भ्याम्तनूकृद्भ्यः
पञ्चमीतनूकृतःतनूकृद्भ्याम्तनूकृद्भ्यः
षष्ठीतनूकृतःतनूकृतोःतनूकृताम्
सप्तमीतनूकृतितनूकृतोःतनूकृत्सु
सम्बोधनहे तनूकृत् / हे तनूकृद्हे तनूकृतौहे तनूकृतः

अर्थ: तनू (शरीर) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)
English: ‘forming the person’, preserving life, RV. i, 31, 9

📚 अमरकोश में:
• छीलकर पतला किया (३.१.९८) — पर्याय: तष्ट, त्वष्ट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तनूकृत् (नपुंसकलिङ्ग)

तनू (शरीर) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातनूकृत् / तनूकृद्तनूकृतीतनूकृन्ति
द्वितीयातनूकृत् / तनूकृद्तनूकृतीतनूकृन्ति / तनूकानि
तृतीयातनूक्ना / तनूकृतातनूकृद्भ्याम् / तनूकभ्याम्तनूकृद्भिः / तनूकभिः
चतुर्थीतनूक्ने / तनूकृतेतनूकृद्भ्याम् / तनूकभ्याम्तनूकृद्भ्यः / तनूकभ्यः
पञ्चमीतनूक्नः / तनूकृतःतनूकृद्भ्याम् / तनूकभ्याम्तनूकृद्भ्यः / तनूकभ्यः
षष्ठीतनूक्नः / तनूकृतःतनूक्नोः / तनूकृतोःतनूक्नाम् / तनूकृताम्
सप्तमीतनूकनि / तनूक्नि / तनूकृतितनूक्नोः / तनूकृतोःतनूकृत्सु / तनूकसु
सम्बोधनहे तनूकृत् / हे तनूकृद्हे तनूकृतीहे तनूकृन्ति

अर्थ: तनू (शरीर) + कृत् (विशेषण आदि बनते है)
English: ‘forming the person’, preserving life, RV. i, 31, 9

📚 अमरकोश में:
• छीलकर पतला किया (३.१.९८) — पर्याय: तष्ट, त्वष्ट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬