🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:54 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तपन (पुंलिङ्ग)

सूर्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपनःतपनौतपनाः
द्वितीयातपनम्तपनौतपनान्
तृतीयातपनेनतपनाभ्याम्तपनैः
चतुर्थीतपनायतपनाभ्याम्तपनेभ्यः
पञ्चमीतपनात् / तपनाद्तपनाभ्याम्तपनेभ्यः
षष्ठीतपनस्यतपनयोःतपनानाम्
सप्तमीतपनेतपनयोःतपनेषु
सम्बोधनहे तपनहे तपनौहे तपनाः

अर्थ: सूर्य
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• उसके भेद (१.९.१) — पर्याय: अवीचि, महारौरव, रौरव
• सूर्य के और नाम (१.३.३३) — पर्याय: भानु, हंस, सहस्रांशु, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तपन (नपुंसकलिङ्ग)

सूर्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातपनम्तपनेतपनानि
द्वितीयातपनम्तपनेतपनानि
तृतीयातपनेनतपनाभ्याम्तपनैः
चतुर्थीतपनायतपनाभ्याम्तपनेभ्यः
पञ्चमीतपनात् / तपनाद्तपनाभ्याम्तपनेभ्यः
षष्ठीतपनस्यतपनयोःतपनानाम्
सप्तमीतपनेतपनयोःतपनेषु
सम्बोधनहे तपनहे तपनेहे तपनानि

अर्थ: सूर्य
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्
English: warming, burning, shining (the sun), MBh. i, v; R. vi, 79, 57

📚 अमरकोश में:
• उसके भेद (१.९.१) — पर्याय: अवीचि, महारौरव, रौरव
• सूर्य के और नाम (१.३.३३) — पर्याय: भानु, हंस, सहस्रांशु, सविता, रवि, पद्माक्ष, तेजसांराशि, छायानाथ, तमिस्रहा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें