🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:52:04 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तरस्वत् (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरस्वान्तरस्वन्तौतरस्वन्तः
द्वितीयातरस्वन्तम्तरस्वन्तौतरस्वतः
तृतीयातरस्वतातरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भिः
चतुर्थीतरस्वतेतरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भ्यः
पञ्चमीतरस्वतःतरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भ्यः
षष्ठीतरस्वतःतरस्वतोःतरस्वताम्
सप्तमीतरस्वतितरस्वतोःतरस्वत्सु
सम्बोधनहे तरस्वन्हे तरस्वन्तौहे तरस्वन्तः

अर्थ: —
English: (त॑र्°) = -वि॑न् (Indra), TBr. ii, 8, 4, 1

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तरस्वत् (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातरस्वत् / तरस्वद्तरस्वतीतरस्वन्ति
द्वितीयातरस्वत् / तरस्वद्तरस्वतीतरस्वन्ति
तृतीयातरस्वतातरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भिः
चतुर्थीतरस्वतेतरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भ्यः
पञ्चमीतरस्वतःतरस्वद्भ्याम्तरस्वद्भ्यः
षष्ठीतरस्वतःतरस्वतोःतरस्वताम्
सप्तमीतरस्वतितरस्वतोःतरस्वत्सु
सम्बोधनहे तरस्वत् / हे तरस्वद्हे तरस्वतीहे तरस्वन्ति

अर्थ: —
English: (त॑र्°) = -वि॑न् (Indra), TBr. ii, 8, 4, 1

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬