🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:49:05 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तिलक (पुंलिङ्ग)

सुन्दर फूलों का एक वृक्ष

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिलकःतिलकौतिलकाः
द्वितीयातिलकम्तिलकौतिलकान्
तृतीयातिलकेनतिलकाभ्याम्तिलकैः
चतुर्थीतिलकायतिलकाभ्याम्तिलकेभ्यः
पञ्चमीतिलकात् / तिलकाद्तिलकाभ्याम्तिलकेभ्यः
षष्ठीतिलकस्यतिलकयोःतिलकानाम्
सप्तमीतिलकेतिलकयोःतिलकेषु
सम्बोधनहे तिलकहे तिलकौहे तिलकाः

अर्थ: सुन्दर फूलों का एक वृक्ष
संस्कृत: पर्याय: क्षुरक, श्रीमत्

📚 अमरकोश में:
• तिलक वृक्ष के नाम (२.४.४०) — पर्याय: क्षुरक, श्रीमान्
• तिल का चिह्न (२.६.४९) — पर्याय: तिलकालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तिलक (नपुंसकलिङ्ग)

चन्दन की लकड़ी या उबटन आदि से किया गया चिह्न

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातिलकम्तिलकेतिलकानि
द्वितीयातिलकम्तिलकेतिलकानि
तृतीयातिलकेनतिलकाभ्याम्तिलकैः
चतुर्थीतिलकायतिलकाभ्याम्तिलकेभ्यः
पञ्चमीतिलकात् / तिलकाद्तिलकाभ्याम्तिलकेभ्यः
षष्ठीतिलकस्यतिलकयोःतिलकानाम्
सप्तमीतिलकेतिलकयोःतिलकेषु
सम्बोधनहे तिलकहे तिलकेहे तिलकानि

अर्थ: चन्दन की लकड़ी या उबटन आदि से किया गया चिह्न
संस्कृत: पर्याय: क्षुरक, श्रीमत्

📚 अमरकोश में:
• तिलक वृक्ष के नाम (२.४.४०) — पर्याय: क्षुरक, श्रीमान्
• तिल का चिह्न (२.६.४९) — पर्याय: तिलकालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें