🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:33:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तीक्ष्ण (पुंलिङ्ग)

पैना, तीखा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीक्ष्णःतीक्ष्णौतीक्ष्णाः
द्वितीयातीक्ष्णम्तीक्ष्णौतीक्ष्णान्
तृतीयातीक्ष्णेनतीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णैः
चतुर्थीतीक्ष्णायतीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णेभ्यः
पञ्चमीतीक्ष्णात् / तीक्ष्णाद्तीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णेभ्यः
षष्ठीतीक्ष्णस्यतीक्ष्णयोःतीक्ष्णानाम्
सप्तमीतीक्ष्णेतीक्ष्णयोःतीक्ष्णेषु
सम्बोधनहे तीक्ष्णहे तीक्ष्णौहे तीक्ष्णाः

अर्थ: पैना, तीखा
संस्कृत: पर्याय: तिग्म, खर

📚 अमरकोश में:
• बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — पर्याय: तिग्म, खर
• लोहा (२.९.९८) — पर्याय: लोह, शस्त्रक, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तीक्ष्ण (नपुंसकलिङ्ग)

पैना, तीखा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीक्ष्णम्तीक्ष्णेतीक्ष्णानि
द्वितीयातीक्ष्णम्तीक्ष्णेतीक्ष्णानि
तृतीयातीक्ष्णेनतीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णैः
चतुर्थीतीक्ष्णायतीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णेभ्यः
पञ्चमीतीक्ष्णात् / तीक्ष्णाद्तीक्ष्णाभ्याम्तीक्ष्णेभ्यः
षष्ठीतीक्ष्णस्यतीक्ष्णयोःतीक्ष्णानाम्
सप्तमीतीक्ष्णेतीक्ष्णयोःतीक्ष्णेषु
सम्बोधनहे तीक्ष्णहे तीक्ष्णेहे तीक्ष्णानि

अर्थ: पैना, तीखा
संस्कृत: पर्याय: तिग्म, खर

📚 अमरकोश में:
• बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — पर्याय: तिग्म, खर
• लोहा (२.९.९८) — पर्याय: लोह, शस्त्रक, पिण्ड, कालायस, अयस्, अश्मसार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬