🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:23:04 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तुल्य (पुंलिङ्ग)

समान प्रकार या श्रेणी का, संतुलित, समान, सदृश, अनुरुप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुल्यःतुल्यौतुल्याः
द्वितीयातुल्यम्तुल्यौतुल्यान्
तृतीयातुल्येनतुल्याभ्याम्तुल्यैः
चतुर्थीतुल्यायतुल्याभ्याम्तुल्येभ्यः
पञ्चमीतुल्यात् / तुल्याद्तुल्याभ्याम्तुल्येभ्यः
षष्ठीतुल्यस्यतुल्ययोःतुल्यानाम्
सप्तमीतुल्येतुल्ययोःतुल्येषु
सम्बोधनहे तुल्यहे तुल्यौहे तुल्याः

अर्थ: समान प्रकार या श्रेणी का, संतुलित, समान, सदृश, अनुरुप
संस्कृत: पर्याय: वाच्यलिङ्ग, सम, सदृक्ष, सदृश, सदृश्

📚 अमरकोश में:
• समान/सदृश (२.१०.३७) — पर्याय: सम, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तुल्य (नपुंसकलिङ्ग)

समान प्रकार या श्रेणी का, संतुलित, समान, सदृश, अनुरुप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुल्यम्तुल्येतुल्यानि
द्वितीयातुल्यम्तुल्येतुल्यानि
तृतीयातुल्येनतुल्याभ्याम्तुल्यैः
चतुर्थीतुल्यायतुल्याभ्याम्तुल्येभ्यः
पञ्चमीतुल्यात् / तुल्याद्तुल्याभ्याम्तुल्येभ्यः
षष्ठीतुल्यस्यतुल्ययोःतुल्यानाम्
सप्तमीतुल्येतुल्ययोःतुल्येषु
सम्बोधनहे तुल्यहे तुल्येहे तुल्यानि

अर्थ: समान प्रकार या श्रेणी का, संतुलित, समान, सदृश, अनुरुप
संस्कृत: पर्याय: वाच्यलिङ्ग, सम, सदृक्ष, सदृश, सदृश्

📚 अमरकोश में:
• समान/सदृश (२.१०.३७) — पर्याय: सम, सदृक्ष, सदृश, सदृश्, साधारण, समान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें