🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:27:29 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तूर्ण (पुंलिङ्ग)

फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूर्णःतूर्णौतूर्णाः
द्वितीयातूर्णम्तूर्णौतूर्णान्
तृतीयातूर्णेनतूर्णाभ्याम्तूर्णैः
चतुर्थीतूर्णायतूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
पञ्चमीतूर्णात् / तूर्णाद्तूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
षष्ठीतूर्णस्यतूर्णयोःतूर्णानाम्
सप्तमीतूर्णेतूर्णयोःतूर्णेषु
सम्बोधनहे तूर्णहे तूर्णौहे तूर्णाः

अर्थ: फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी
संस्कृत: पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 अमरकोश में:
• शीघ्र के और नाम (१.१.८०) — पर्याय: सत्वर, चपल, अविलम्बित, आशु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तूर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातूर्णम्तूर्णेतूर्णानि
द्वितीयातूर्णम्तूर्णेतूर्णानि
तृतीयातूर्णेनतूर्णाभ्याम्तूर्णैः
चतुर्थीतूर्णायतूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
पञ्चमीतूर्णात् / तूर्णाद्तूर्णाभ्याम्तूर्णेभ्यः
षष्ठीतूर्णस्यतूर्णयोःतूर्णानाम्
सप्तमीतूर्णेतूर्णयोःतूर्णेषु
सम्बोधनहे तूर्णहे तूर्णेहे तूर्णानि

अर्थ: फुर्तीला, तेज, शीघ्रकारी
संस्कृत: पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 अमरकोश में:
• शीघ्र के और नाम (१.१.८०) — पर्याय: सत्वर, चपल, अविलम्बित, आशु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें