🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:14:08 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तृष्णज् (पुंलिङ्ग)

लोभी, लालची, प्यासा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृष्णक् / तृष्णग्तृष्णजौतृष्णजः
द्वितीयातृष्णजम्तृष्णजौतृष्णजः
तृतीयातृष्णजातृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भिः
चतुर्थीतृष्णजेतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
पञ्चमीतृष्णजःतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
षष्ठीतृष्णजःतृष्णजोःतृष्णजाम्
सप्तमीतृष्णजितृष्णजोःतृष्णक्षु
सम्बोधनहे तृष्णक् / हे तृष्णग्हे तृष्णजौहे तृष्णजः

अर्थ: लोभी, लालची, प्यासा
संस्कृत: पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

📚 अमरकोश में:
• लोभी (३.१.२२) — पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तृष्णज् (स्त्रीलिङ्ग)

लोभी, लालची, प्यासा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृष्णक् / तृष्णग्तृष्णजौतृष्णजः
द्वितीयातृष्णजम्तृष्णजौतृष्णजः
तृतीयातृष्णजातृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भिः
चतुर्थीतृष्णजेतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
पञ्चमीतृष्णजःतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
षष्ठीतृष्णजःतृष्णजोःतृष्णजाम्
सप्तमीतृष्णजितृष्णजोःतृष्णक्षु
सम्बोधनहे तृष्णक् / हे तृष्णग्हे तृष्णजौहे तृष्णजः

अर्थ: लोभी, लालची, प्यासा
संस्कृत: पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

📚 अमरकोश में:
• लोभी (३.१.२२) — पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तृष्णज् (नपुंसकलिङ्ग)

लोभी, लालची, प्यासा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातृष्णक् / तृष्णग्तृष्णजीतृष्णञ्जि
द्वितीयातृष्णक् / तृष्णग्तृष्णजीतृष्णञ्जि
तृतीयातृष्णजातृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भिः
चतुर्थीतृष्णजेतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
पञ्चमीतृष्णजःतृष्णग्भ्याम्तृष्णग्भ्यः
षष्ठीतृष्णजःतृष्णजोःतृष्णजाम्
सप्तमीतृष्णजितृष्णजोःतृष्णक्षु
सम्बोधनहे तृष्णक् / हे तृष्णग्हे तृष्णजीहे तृष्णञ्जि

अर्थ: लोभी, लालची, प्यासा
संस्कृत: पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

📚 अमरकोश में:
• लोभी (३.१.२२) — पर्याय: गृध्नु, गर्धन, लुब्ध, अभिलाषुक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬