🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:56:57 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

त्राण (पुंलिङ्ग)

रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्राणःत्राणौत्राणाः
द्वितीयात्राणम्त्राणौत्राणान्
तृतीयात्राणेनत्राणाभ्याम्त्राणैः
चतुर्थीत्राणायत्राणाभ्याम्त्राणेभ्यः
पञ्चमीत्राणात् / त्राणाद्त्राणाभ्याम्त्राणेभ्यः
षष्ठीत्राणस्यत्राणयोःत्राणानाम्
सप्तमीत्राणेत्राणयोःत्राणेषु
सम्बोधनहे त्राणहे त्राणौहे त्राणाः

अर्थ: रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया
संस्कृत: पर्याय: त्रात, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त

📚 अमरकोश में:
• रक्षा किया हुआ (३.१.१०५) — पर्याय: त्रात, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त
• रक्षा (३.२.८) — पर्याय: रक्ष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

त्राण (नपुंसकलिङ्ग)

रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्राणम्त्राणेत्राणानि
द्वितीयात्राणम्त्राणेत्राणानि
तृतीयात्राणेनत्राणाभ्याम्त्राणैः
चतुर्थीत्राणायत्राणाभ्याम्त्राणेभ्यः
पञ्चमीत्राणात् / त्राणाद्त्राणाभ्याम्त्राणेभ्यः
षष्ठीत्राणस्यत्राणयोःत्राणानाम्
सप्तमीत्राणेत्राणयोःत्राणेषु
सम्बोधनहे त्राणहे त्राणेहे त्राणानि

अर्थ: रक्षा किया गया, अभिरक्षित, प्ररक्षित, बचाया गया
संस्कृत: पर्याय: त्रात, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त

📚 अमरकोश में:
• रक्षा किया हुआ (३.१.१०५) — पर्याय: त्रात, रक्षित, अवित, गोपायित, गुप्त
• रक्षा (३.२.८) — पर्याय: रक्ष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें