🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:17:03 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

त्रातव्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रातव्यःत्रातव्यौत्रातव्याः
द्वितीयात्रातव्यम्त्रातव्यौत्रातव्यान्
तृतीयात्रातव्येनत्रातव्याभ्याम्त्रातव्यैः
चतुर्थीत्रातव्यायत्रातव्याभ्याम्त्रातव्येभ्यः
पञ्चमीत्रातव्यात् / त्रातव्याद्त्रातव्याभ्याम्त्रातव्येभ्यः
षष्ठीत्रातव्यस्यत्रातव्ययोःत्रातव्यानाम्
सप्तमीत्रातव्येत्रातव्ययोःत्रातव्येषु
सम्बोधनहे त्रातव्यहे त्रातव्यौहे त्रातव्याः

अर्थ: —
English: to be protected or guarded, MBh. iii, vii.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

त्रातव्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्रातव्यम्त्रातव्येत्रातव्यानि
द्वितीयात्रातव्यम्त्रातव्येत्रातव्यानि
तृतीयात्रातव्येनत्रातव्याभ्याम्त्रातव्यैः
चतुर्थीत्रातव्यायत्रातव्याभ्याम्त्रातव्येभ्यः
पञ्चमीत्रातव्यात् / त्रातव्याद्त्रातव्याभ्याम्त्रातव्येभ्यः
षष्ठीत्रातव्यस्यत्रातव्ययोःत्रातव्यानाम्
सप्तमीत्रातव्येत्रातव्ययोःत्रातव्येषु
सम्बोधनहे त्रातव्यहे त्रातव्येहे त्रातव्यानि

अर्थ: —
English: to be protected or guarded, MBh. iii, vii.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬