🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:05:49 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

त्वेष (पुंलिङ्ग)

त्व (भिन्न) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्वेषःत्वेषौत्वेषाः
द्वितीयात्वेषम्त्वेषौत्वेषान्
तृतीयात्वेषेणत्वेषाभ्याम्त्वेषैः
चतुर्थीत्वेषायत्वेषाभ्याम्त्वेषेभ्यः
पञ्चमीत्वेषात् / त्वेषाद्त्वेषाभ्याम्त्वेषेभ्यः
षष्ठीत्वेषस्यत्वेषयोःत्वेषाणाम्
सप्तमीत्वेषेत्वेषयोःत्वेषेषु
सम्बोधनहे त्वेषहे त्वेषौहे त्वेषाः

अर्थ: त्व (भिन्न) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)
English: vehement, impetuous, causing fear awful, RV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

त्वेष (नपुंसकलिङ्ग)

त्व (भिन्न) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमात्वेषम्त्वेषेत्वेषाणि
द्वितीयात्वेषम्त्वेषेत्वेषाणि
तृतीयात्वेषेणत्वेषाभ्याम्त्वेषैः
चतुर्थीत्वेषायत्वेषाभ्याम्त्वेषेभ्यः
पञ्चमीत्वेषात् / त्वेषाद्त्वेषाभ्याम्त्वेषेभ्यः
षष्ठीत्वेषस्यत्वेषयोःत्वेषाणाम्
सप्तमीत्वेषेत्वेषयोःत्वेषेषु
सम्बोधनहे त्वेषहे त्वेषेहे त्वेषाणि

अर्थ: त्व (भिन्न) + इष (बलशाली, शक्ति सम्पन्न)
English: vehement, impetuous, causing fear awful, RV.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬