🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:26:14 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दक्ष (पुंलिङ्ग)

योग्य, सक्षम, विशेषज्ञ, चतुर, कुशल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादक्षःदक्षौदक्षाः
द्वितीयादक्षम्दक्षौदक्षान्
तृतीयादक्षेणदक्षाभ्याम्दक्षैः
चतुर्थीदक्षायदक्षाभ्याम्दक्षेभ्यः
पञ्चमीदक्षात् / दक्षाद्दक्षाभ्याम्दक्षेभ्यः
षष्ठीदक्षस्यदक्षयोःदक्षाणाम्
सप्तमीदक्षेदक्षयोःदक्षेषु
सम्बोधनहे दक्षहे दक्षौहे दक्षाः

अर्थ: योग्य, सक्षम, विशेषज्ञ, चतुर, कुशल
संस्कृत: पर्याय: चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण

📚 अमरकोश में:
• कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — पर्याय: चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

योग्य, सक्षम, विशेषज्ञ, चतुर, कुशल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादक्षम्दक्षेदक्षाणि
द्वितीयादक्षम्दक्षेदक्षाणि
तृतीयादक्षेणदक्षाभ्याम्दक्षैः
चतुर्थीदक्षायदक्षाभ्याम्दक्षेभ्यः
पञ्चमीदक्षात् / दक्षाद्दक्षाभ्याम्दक्षेभ्यः
षष्ठीदक्षस्यदक्षयोःदक्षाणाम्
सप्तमीदक्षेदक्षयोःदक्षेषु
सम्बोधनहे दक्षहे दक्षेहे दक्षाणि

अर्थ: योग्य, सक्षम, विशेषज्ञ, चतुर, कुशल
संस्कृत: पर्याय: चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण

📚 अमरकोश में:
• कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — पर्याय: चतुर, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें