🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:02:36 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दक्षिण (पुंलिङ्ग)

योग्य, कुशल, निपुण, सक्षम, चतुर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादक्षिणःदक्षिणौदक्षिणाः / दक्षिणे
द्वितीयादक्षिणम्दक्षिणौदक्षिणान्
तृतीयादक्षिणेनदक्षिणाभ्याम्दक्षिणैः
चतुर्थीदक्षिणस्मैदक्षिणाभ्याम्दक्षिणेभ्यः
पञ्चमीदक्षिणस्मात् / दक्षिणस्माद् / दक्षिणात् / दक्षिणाद्दक्षिणाभ्याम्दक्षिणेभ्यः
षष्ठीदक्षिणस्यदक्षिणयोःदक्षिणेषाम्
सप्तमीदक्षिणस्मिन् / दक्षिणेदक्षिणयोःदक्षिणेषु
सम्बोधनहे दक्षिणहे दक्षिणौहे दक्षिणाः / हे दक्षिणे

अर्थ: योग्य, कुशल, निपुण, सक्षम, चतुर
संस्कृत: पर्याय: पूर्व, पश्चिम, उत्तरा

📚 अमरकोश में:
• सरल-स्वभाव (३.१.८) — पर्याय: सरल, उदार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दक्षिण (नपुंसकलिङ्ग)

योग्य, कुशल, निपुण, सक्षम, चतुर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादक्षिणम्दक्षिणेदक्षिणानि
द्वितीयादक्षिणम्दक्षिणेदक्षिणानि
तृतीयादक्षिणेनदक्षिणाभ्याम्दक्षिणैः
चतुर्थीदक्षिणस्मैदक्षिणाभ्याम्दक्षिणेभ्यः
पञ्चमीदक्षिणस्मात् / दक्षिणस्माद् / दक्षिणात् / दक्षिणाद्दक्षिणाभ्याम्दक्षिणेभ्यः
षष्ठीदक्षिणस्यदक्षिणयोःदक्षिणेषाम्
सप्तमीदक्षिणस्मिन् / दक्षिणेदक्षिणयोःदक्षिणेषु
सम्बोधनहे दक्षिणहे दक्षिणेहे दक्षिणानि

अर्थ: योग्य, कुशल, निपुण, सक्षम, चतुर
संस्कृत: पर्याय: पूर्व, पश्चिम, उत्तरा

📚 अमरकोश में:
• सरल-स्वभाव (३.१.८) — पर्याय: सरल, उदार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें