🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:21 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दम (पुंलिङ्ग)

पालना, दमन करना

🔎 आपका लिखा रूप दमाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमःदमौदमाः
द्वितीयादमम्दमौदमान्
तृतीयादमेनदमाभ्याम्दमैः
चतुर्थीदमायदमाभ्याम्दमेभ्यः
पञ्चमीदमात् / दमाद्दमाभ्याम्दमेभ्यः
षष्ठीदमस्यदमयोःदमानाम्
सप्तमीदमेदमयोःदमेषु
सम्बोधनहे दमहे दमौहे दमाः

अर्थ: पालना, दमन करना
संस्कृत: दण्डः, तपःक्लेशसहनम् · पर्याय: साहस, दण्ड, काण्ड, अत्यय, औशीर

📚 अमरकोश में:
• दण्ड (२.८.२१) — पर्याय: साहस, दण्ड
• इन्द्रिय-संयम (३.२.३) — पर्याय: दान्ति, दमथ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दम (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप दमाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादमम्दमेदमानि
द्वितीयादमम्दमेदमानि
तृतीयादमेनदमाभ्याम्दमैः
चतुर्थीदमायदमाभ्याम्दमेभ्यः
पञ्चमीदमात् / दमाद्दमाभ्याम्दमेभ्यः
षष्ठीदमस्यदमयोःदमानाम्
सप्तमीदमेदमयोःदमेषु
सम्बोधनहे दमहे दमेहे दमानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: साहस, दण्ड, काण्ड, अत्यय, औशीर

📚 अमरकोश में:
• दण्ड (२.८.२१) — पर्याय: साहस, दण्ड
• इन्द्रिय-संयम (३.२.३) — पर्याय: दान्ति, दमथ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें