🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:19:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दर्भ (पुंलिङ्ग)

भ एक प्रकार का पवित्र घास जो यज्ञानुष्ठानों के अवसर पर प्रयुक्त किया जाता है

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्भःदर्भौदर्भाः
द्वितीयादर्भम्दर्भौदर्भान्
तृतीयादर्भेणदर्भाभ्याम्दर्भैः
चतुर्थीदर्भायदर्भाभ्याम्दर्भेभ्यः
पञ्चमीदर्भात् / दर्भाद्दर्भाभ्याम्दर्भेभ्यः
षष्ठीदर्भस्यदर्भयोःदर्भाणाम्
सप्तमीदर्भेदर्भयोःदर्भेषु
सम्बोधनहे दर्भहे दर्भौहे दर्भाः

अर्थ: भ एक प्रकार का पवित्र घास जो यज्ञानुष्ठानों के अवसर पर प्रयुक्त किया जाता है
संस्कृत: पर्याय: कुश, कुथ, पवित्र

📚 अमरकोश में:
• कुश के नाम (२.४.१६६) — पर्याय: कुश, कुथ, पवित्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दर्भ (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्भम्दर्भेदर्भाणि
द्वितीयादर्भम्दर्भेदर्भाणि
तृतीयादर्भेणदर्भाभ्याम्दर्भैः
चतुर्थीदर्भायदर्भाभ्याम्दर्भेभ्यः
पञ्चमीदर्भात् / दर्भाद्दर्भाभ्याम्दर्भेभ्यः
षष्ठीदर्भस्यदर्भयोःदर्भाणाम्
सप्तमीदर्भेदर्भयोःदर्भेषु
सम्बोधनहे दर्भहे दर्भेहे दर्भाणि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: कुश, कुथ, पवित्र

📚 अमरकोश में:
• कुश के नाम (२.४.१६६) — पर्याय: कुश, कुथ, पवित्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें