🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:08:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दर्शक (पुंलिङ्ग)

देखने वाला, अनुष्ठान करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्शकःदर्शकौदर्शकाः
द्वितीयादर्शकम्दर्शकौदर्शकान्
तृतीयादर्शकेनदर्शकाभ्याम्दर्शकैः
चतुर्थीदर्शकायदर्शकाभ्याम्दर्शकेभ्यः
पञ्चमीदर्शकात् / दर्शकाद्दर्शकाभ्याम्दर्शकेभ्यः
षष्ठीदर्शकस्यदर्शकयोःदर्शकानाम्
सप्तमीदर्शकेदर्शकयोःदर्शकेषु
सम्बोधनहे दर्शकहे दर्शकौहे दर्शकाः

अर्थ: देखने वाला, अनुष्ठान करने वाला
संस्कृत: पर्याय: प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वास्थित, क्षन्त्रृ

📚 अमरकोश में:
• द्वारपाल (२.८.६) — पर्याय: प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दर्शक (नपुंसकलिङ्ग)

देखने वाला, अनुष्ठान करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादर्शकम्दर्शकेदर्शकानि
द्वितीयादर्शकम्दर्शकेदर्शकानि
तृतीयादर्शकेनदर्शकाभ्याम्दर्शकैः
चतुर्थीदर्शकायदर्शकाभ्याम्दर्शकेभ्यः
पञ्चमीदर्शकात् / दर्शकाद्दर्शकाभ्याम्दर्शकेभ्यः
षष्ठीदर्शकस्यदर्शकयोःदर्शकानाम्
सप्तमीदर्शकेदर्शकयोःदर्शकेषु
सम्बोधनहे दर्शकहे दर्शकेहे दर्शकानि

अर्थ: देखने वाला, अनुष्ठान करने वाला
संस्कृत: पर्याय: प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वास्थित, क्षन्त्रृ

📚 अमरकोश में:
• द्वारपाल (२.८.६) — पर्याय: प्रतीहार, द्वारपाल, द्वाःस्थ, द्वाःस्थित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें