🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:58:45 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दल (पुंलिङ्ग)

टुकड़ा, अंश, भाग, खण्ड

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादलःदलौदलाः
द्वितीयादलम्दलौदलान्
तृतीयादलेनदलाभ्याम्दलैः
चतुर्थीदलायदलाभ्याम्दलेभ्यः
पञ्चमीदलात् / दलाद्दलाभ्याम्दलेभ्यः
षष्ठीदलस्यदलयोःदलानाम्
सप्तमीदलेदलयोःदलेषु
सम्बोधनहे दलहे दलौहे दलाः

अर्थ: टुकड़ा, अंश, भाग, खण्ड
संस्कृत: पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद

📚 अमरकोश में:
• पत्ते के नाम (२.४.१४) — पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दल (नपुंसकलिङ्ग)

टुकड़ा, अंश, भाग, खण्ड

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादलम्दलेदलानि
द्वितीयादलम्दलेदलानि
तृतीयादलेनदलाभ्याम्दलैः
चतुर्थीदलायदलाभ्याम्दलेभ्यः
पञ्चमीदलात् / दलाद्दलाभ्याम्दलेभ्यः
षष्ठीदलस्यदलयोःदलानाम्
सप्तमीदलेदलयोःदलेषु
सम्बोधनहे दलहे दलेहे दलानि

अर्थ: टुकड़ा, अंश, भाग, खण्ड
संस्कृत: पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद

📚 अमरकोश में:
• पत्ते के नाम (२.४.१४) — पर्याय: पत्र, पलाश, छदन, पर्ण, छद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें