🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:00:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दाक्षिण (पुंलिङ्ग)

अण् यज्ञीय दक्षिणा से सम्बद्ध अथवा उपहार से सम्बद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाक्षिणःदाक्षिणौदाक्षिणाः / दाक्षिणे
द्वितीयादाक्षिणम्दाक्षिणौदाक्षिणान्
तृतीयादाक्षिणेनदाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणैः
चतुर्थीदाक्षिणस्मैदाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणेभ्यः
पञ्चमीदाक्षिणस्मात् / दाक्षिणस्माद् / दाक्षिणात् / दाक्षिणाद्दाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणेभ्यः
षष्ठीदाक्षिणस्यदाक्षिणयोःदाक्षिणेषाम्
सप्तमीदाक्षिणस्मिन् / दाक्षिणेदाक्षिणयोःदाक्षिणेषु
सम्बोधनहे दाक्षिणहे दाक्षिणौहे दाक्षिणाः / हे दाक्षिणे

अर्थ: अण् यज्ञीय दक्षिणा से सम्बद्ध अथवा उपहार से सम्बद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दाक्षिण (नपुंसकलिङ्ग)

अण् यज्ञीय दक्षिणा से सम्बद्ध अथवा उपहार से सम्बद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादाक्षिणम्दाक्षिणेदाक्षिणानि
द्वितीयादाक्षिणम्दाक्षिणेदाक्षिणानि
तृतीयादाक्षिणेनदाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणैः
चतुर्थीदाक्षिणस्मैदाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणेभ्यः
पञ्चमीदाक्षिणस्मात् / दाक्षिणस्माद् / दाक्षिणात् / दाक्षिणाद्दाक्षिणाभ्याम्दाक्षिणेभ्यः
षष्ठीदाक्षिणस्यदाक्षिणयोःदाक्षिणेषाम्
सप्तमीदाक्षिणस्मिन् / दाक्षिणेदाक्षिणयोःदाक्षिणेषु
सम्बोधनहे दाक्षिणहे दाक्षिणेहे दाक्षिणानि

अर्थ: अण् यज्ञीय दक्षिणा से सम्बद्ध अथवा उपहार से सम्बद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬