🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:05 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दान (नपुंसकलिङ्ग)

देना, स्वीकार करना, अध्यापन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादानम्दानेदानानि
द्वितीयादानम्दानेदानानि
तृतीयादानेनदानाभ्याम्दानैः
चतुर्थीदानायदानाभ्याम्दानेभ्यः
पञ्चमीदानात् / दानाद्दानाभ्याम्दानेभ्यः
षष्ठीदानस्यदानयोःदानानाम्
सप्तमीदानेदानयोःदानेषु
सम्बोधनहे दानहे दानेहे दानानि

अर्थ: देना, स्वीकार करना, अध्यापन
संस्कृत: पर्याय: त्याग, विहापित, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन

📚 अमरकोश में:
• दान के नाम (२.७.३१) — पर्याय: त्याग, विहापित, उत्सर्जन, विसर्जन, विश्राणन, वितरण, स्पर्शन, प्रतिपादन
• साति (३.३.७४) — पर्याय: अन्त
• कोष और सेना से उत्पन्न तेज (२.८.२०) — पर्याय: प्रताप, प्रभाव, भेद, दण्ड, साम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें