🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:07:24 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दीनरूप (पुंलिङ्ग)

दीन (दुःखी, नष्ट- भ्रष्ट) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीनरूपःदीनरूपौदीनरूपाः
द्वितीयादीनरूपम्दीनरूपौदीनरूपान्
तृतीयादीनरूपेणदीनरूपाभ्याम्दीनरूपैः
चतुर्थीदीनरूपायदीनरूपाभ्याम्दीनरूपेभ्यः
पञ्चमीदीनरूपात् / दीनरूपाद्दीनरूपाभ्याम्दीनरूपेभ्यः
षष्ठीदीनरूपस्यदीनरूपयोःदीनरूपाणाम्
सप्तमीदीनरूपेदीनरूपयोःदीनरूपेषु
सम्बोधनहे दीनरूपहे दीनरूपौहे दीनरूपाः

अर्थ: दीन (दुःखी, नष्ट- भ्रष्ट) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)
English: of melancholy aspect, dejected, MBh. i, 1817.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दीनरूप (नपुंसकलिङ्ग)

दीन (दुःखी, नष्ट- भ्रष्ट) + रूप (शक्ल, आकृति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादीनरूपम्दीनरूपेदीनरूपाणि
द्वितीयादीनरूपम्दीनरूपेदीनरूपाणि
तृतीयादीनरूपेणदीनरूपाभ्याम्दीनरूपैः
चतुर्थीदीनरूपायदीनरूपाभ्याम्दीनरूपेभ्यः
पञ्चमीदीनरूपात् / दीनरूपाद्दीनरूपाभ्याम्दीनरूपेभ्यः
षष्ठीदीनरूपस्यदीनरूपयोःदीनरूपाणाम्
सप्तमीदीनरूपेदीनरूपयोःदीनरूपेषु
सम्बोधनहे दीनरूपहे दीनरूपेहे दीनरूपाणि

अर्थ: दीन (दुःखी, नष्ट- भ्रष्ट) + रूप (शक्ल, आकृति)
English: of melancholy aspect, dejected, MBh. i, 1817.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें