🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:17:57 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुःख (पुंलिङ्ग)

पीड़ाकर, अरुचिकर, दुःखमय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखःदुःखौदुःखाः
द्वितीयादुःखम्दुःखौदुःखान्
तृतीयादुःखेनदुःखाभ्याम्दुःखैः
चतुर्थीदुःखायदुःखाभ्याम्दुःखेभ्यः
पञ्चमीदुःखात् / दुःखाद्दुःखाभ्याम्दुःखेभ्यः
षष्ठीदुःखस्यदुःखयोःदुःखानाम्
सप्तमीदुःखेदुःखयोःदुःखेषु
सम्बोधनहे दुःखहे दुःखौहे दुःखाः

अर्थ: पीड़ाकर, अरुचिकर, दुःखमय
संस्कृत: पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, आमनस्य, प्रसूतिज

📚 अमरकोश में:
• दुःख के नाम (१.९.३) — पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, आमनस्य, प्रसूतिज
• अघ (३.३.३३) — पर्याय: पाप, विपत्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुःख (नपुंसकलिङ्ग)

पीड़ाकर, अरुचिकर, दुःखमय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखम्दुःखेदुःखानि
द्वितीयादुःखम्दुःखेदुःखानि
तृतीयादुःखेनदुःखाभ्याम्दुःखैः
चतुर्थीदुःखायदुःखाभ्याम्दुःखेभ्यः
पञ्चमीदुःखात् / दुःखाद्दुःखाभ्याम्दुःखेभ्यः
षष्ठीदुःखस्यदुःखयोःदुःखानाम्
सप्तमीदुःखेदुःखयोःदुःखेषु
सम्बोधनहे दुःखहे दुःखेहे दुःखानि

अर्थ: पीड़ाकर, अरुचिकर, दुःखमय
संस्कृत: पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, आमनस्य, प्रसूतिज

📚 अमरकोश में:
• दुःख के नाम (१.९.३) — पर्याय: पीडा, बाधा, व्यथा, आमनस्य, प्रसूतिज
• अघ (३.३.३३) — पर्याय: पाप, विपत्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें