🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:14:27 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुःखजात (पुंलिङ्ग)

दुःख (खेद, रञ्ज) + जात (पुत्र, बेटा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखजातःदुःखजातौदुःखजाताः
द्वितीयादुःखजातम्दुःखजातौदुःखजातान्
तृतीयादुःखजातेनदुःखजाताभ्याम्दुःखजातैः
चतुर्थीदुःखजातायदुःखजाताभ्याम्दुःखजातेभ्यः
पञ्चमीदुःखजातात् / दुःखजाताद्दुःखजाताभ्याम्दुःखजातेभ्यः
षष्ठीदुःखजातस्यदुःखजातयोःदुःखजातानाम्
सप्तमीदुःखजातेदुःखजातयोःदुःखजातेषु
सम्बोधनहे दुःखजातहे दुःखजातौहे दुःखजाताः

अर्थ: दुःख (खेद, रञ्ज) + जात (पुत्र, बेटा)
English: suffering pain, distressed, Pāṇ. iv, 1, 52, Vārtt. 5, Pat.; vi, 2, 170.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुःखजात (नपुंसकलिङ्ग)

दुःख (खेद, रञ्ज) + जात (जन्तु, जीवधारी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखजातम्दुःखजातेदुःखजातानि
द्वितीयादुःखजातम्दुःखजातेदुःखजातानि
तृतीयादुःखजातेनदुःखजाताभ्याम्दुःखजातैः
चतुर्थीदुःखजातायदुःखजाताभ्याम्दुःखजातेभ्यः
पञ्चमीदुःखजातात् / दुःखजाताद्दुःखजाताभ्याम्दुःखजातेभ्यः
षष्ठीदुःखजातस्यदुःखजातयोःदुःखजातानाम्
सप्तमीदुःखजातेदुःखजातयोःदुःखजातेषु
सम्बोधनहे दुःखजातहे दुःखजातेहे दुःखजातानि

अर्थ: दुःख (खेद, रञ्ज) + जात (जन्तु, जीवधारी)
English: suffering pain, distressed, Pāṇ. iv, 1, 52, Vārtt. 5, Pat.; vi, 2, 170.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬