🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:12:05 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुःखबोध (पुंलिङ्ग)

दुःख (खेद, रञ्ज) + बोध (प्रत्यक्ष ज्ञान, जानकारी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखबोधःदुःखबोधौदुःखबोधाः
द्वितीयादुःखबोधम्दुःखबोधौदुःखबोधान्
तृतीयादुःखबोधेनदुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधैः
चतुर्थीदुःखबोधायदुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधेभ्यः
पञ्चमीदुःखबोधात् / दुःखबोधाद्दुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधेभ्यः
षष्ठीदुःखबोधस्यदुःखबोधयोःदुःखबोधानाम्
सप्तमीदुःखबोधेदुःखबोधयोःदुःखबोधेषु
सम्बोधनहे दुःखबोधहे दुःखबोधौहे दुःखबोधाः

अर्थ: दुःख (खेद, रञ्ज) + बोध (प्रत्यक्ष ज्ञान, जानकारी)
English: difficult to be understood, Nyāyas. i, 1, 37.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुःखबोध (नपुंसकलिङ्ग)

दुःख (खेद, रञ्ज) + बोध (प्रत्यक्ष ज्ञान, जानकारी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुःखबोधम्दुःखबोधेदुःखबोधानि
द्वितीयादुःखबोधम्दुःखबोधेदुःखबोधानि
तृतीयादुःखबोधेनदुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधैः
चतुर्थीदुःखबोधायदुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधेभ्यः
पञ्चमीदुःखबोधात् / दुःखबोधाद्दुःखबोधाभ्याम्दुःखबोधेभ्यः
षष्ठीदुःखबोधस्यदुःखबोधयोःदुःखबोधानाम्
सप्तमीदुःखबोधेदुःखबोधयोःदुःखबोधेषु
सम्बोधनहे दुःखबोधहे दुःखबोधेहे दुःखबोधानि

अर्थ: दुःख (खेद, रञ्ज) + बोध (प्रत्यक्ष ज्ञान, जानकारी)
English: difficult to be understood, Nyāyas. i, 1, 37.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬