🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:24:32 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुरुक्त (नपुंसकलिङ्ग)

दुर्वचन, झिड़की, गाली, बुरा-भला कहना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुरुक्तम्दुरुक्तेदुरुक्तानि
द्वितीयादुरुक्तम्दुरुक्तेदुरुक्तानि
तृतीयादुरुक्तेनदुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तैः
चतुर्थीदुरुक्तायदुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तेभ्यः
पञ्चमीदुरुक्तात् / दुरुक्ताद्दुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तेभ्यः
षष्ठीदुरुक्तस्यदुरुक्तयोःदुरुक्तानाम्
सप्तमीदुरुक्तेदुरुक्तयोःदुरुक्तेषु
सम्बोधनहे दुरुक्तहे दुरुक्तेहे दुरुक्तानि

अर्थ: दुर्वचन, झिड़की, गाली, बुरा-भला कहना

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुरुक्त (पुंलिङ्ग)

दुर्वचन, झिड़की, गाली, बुरा-भला कहना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुरुक्तःदुरुक्तौदुरुक्ताः
द्वितीयादुरुक्तम्दुरुक्तौदुरुक्तान्
तृतीयादुरुक्तेनदुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तैः
चतुर्थीदुरुक्तायदुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तेभ्यः
पञ्चमीदुरुक्तात् / दुरुक्ताद्दुरुक्ताभ्याम्दुरुक्तेभ्यः
षष्ठीदुरुक्तस्यदुरुक्तयोःदुरुक्तानाम्
सप्तमीदुरुक्तेदुरुक्तयोःदुरुक्तेषु
सम्बोधनहे दुरुक्तहे दुरुक्तौहे दुरुक्ताः

अर्थ: दुर्वचन, झिड़की, गाली, बुरा-भला कहना
English: ‘badly spoken’, harsh, injurious

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬