🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:29:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुर्ग (पुंलिङ्ग)

जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्गःदुर्गौदुर्गाः
द्वितीयादुर्गम्दुर्गौदुर्गान्
तृतीयादुर्गेणदुर्गाभ्याम्दुर्गैः
चतुर्थीदुर्गायदुर्गाभ्याम्दुर्गेभ्यः
पञ्चमीदुर्गात् / दुर्गाद्दुर्गाभ्याम्दुर्गेभ्यः
षष्ठीदुर्गस्यदुर्गयोःदुर्गाणाम्
सप्तमीदुर्गेदुर्गयोःदुर्गेषु
सम्बोधनहे दुर्गहे दुर्गौहे दुर्गाः

अर्थ: जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम

📚 अमरकोश में:
• यात्री (२.८.१७) — पर्याय: अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक, स्वामी, अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुर्ग (नपुंसकलिङ्ग)

जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्गम्दुर्गेदुर्गाणि
द्वितीयादुर्गम्दुर्गेदुर्गाणि
तृतीयादुर्गेणदुर्गाभ्याम्दुर्गैः
चतुर्थीदुर्गायदुर्गाभ्याम्दुर्गेभ्यः
पञ्चमीदुर्गात् / दुर्गाद्दुर्गाभ्याम्दुर्गेभ्यः
षष्ठीदुर्गस्यदुर्गयोःदुर्गाणाम्
सप्तमीदुर्गेदुर्गयोःदुर्गेषु
सम्बोधनहे दुर्गहे दुर्गेहे दुर्गाणि

अर्थ: जहाँ पहुँचना कठिन हो, अगम्य, दुर्गम

📚 अमरकोश में:
• यात्री (२.८.१७) — पर्याय: अध्वनीन, अध्वग, अध्वन्य, पान्थ, पथिक, स्वामी, अमात्य, मित्र, कोष, राष्ट्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें