🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:40:20 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुर्गम (पुंलिङ्ग)

जिसमें से जाया न जा सके, जहाँ पहुँचना कठिन हो, अप्रवेश्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्गमःदुर्गमौदुर्गमाः
द्वितीयादुर्गमम्दुर्गमौदुर्गमान्
तृतीयादुर्गमेणदुर्गमाभ्याम्दुर्गमैः
चतुर्थीदुर्गमायदुर्गमाभ्याम्दुर्गमेभ्यः
पञ्चमीदुर्गमात् / दुर्गमाद्दुर्गमाभ्याम्दुर्गमेभ्यः
षष्ठीदुर्गमस्यदुर्गमयोःदुर्गमाणाम्
सप्तमीदुर्गमेदुर्गमयोःदुर्गमेषु
सम्बोधनहे दुर्गमहे दुर्गमौहे दुर्गमाः

अर्थ: जिसमें से जाया न जा सके, जहाँ पहुँचना कठिन हो, अप्रवेश्य

📚 अमरकोश में:
• कष्ट (३.३.४६) — पर्याय: कठिन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुर्गम (नपुंसकलिङ्ग)

जिसमें से जाया न जा सके, जहाँ पहुँचना कठिन हो, अप्रवेश्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्गमम्दुर्गमेदुर्गमाणि
द्वितीयादुर्गमम्दुर्गमेदुर्गमाणि
तृतीयादुर्गमेणदुर्गमाभ्याम्दुर्गमैः
चतुर्थीदुर्गमायदुर्गमाभ्याम्दुर्गमेभ्यः
पञ्चमीदुर्गमात् / दुर्गमाद्दुर्गमाभ्याम्दुर्गमेभ्यः
षष्ठीदुर्गमस्यदुर्गमयोःदुर्गमाणाम्
सप्तमीदुर्गमेदुर्गमयोःदुर्गमेषु
सम्बोधनहे दुर्गमहे दुर्गमेहे दुर्गमाणि

अर्थ: जिसमें से जाया न जा सके, जहाँ पहुँचना कठिन हो, अप्रवेश्य

📚 अमरकोश में:
• कष्ट (३.३.४६) — पर्याय: कठिन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें