🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:46:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुर्बोध (पुंलिङ्ग)

जो शीघ्र समझ में न आये, जिसकी तह तक न पहुँचा जाय, दुर्गाह्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्बोधःदुर्बोधौदुर्बोधाः
द्वितीयादुर्बोधम्दुर्बोधौदुर्बोधान्
तृतीयादुर्बोधेनदुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधैः
चतुर्थीदुर्बोधायदुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधेभ्यः
पञ्चमीदुर्बोधात् / दुर्बोधाद्दुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधेभ्यः
षष्ठीदुर्बोधस्यदुर्बोधयोःदुर्बोधानाम्
सप्तमीदुर्बोधेदुर्बोधयोःदुर्बोधेषु
सम्बोधनहे दुर्बोधहे दुर्बोधौहे दुर्बोधाः

अर्थ: जो शीघ्र समझ में न आये, जिसकी तह तक न पहुँचा जाय, दुर्गाह्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुर्बोध (नपुंसकलिङ्ग)

जो शीघ्र समझ में न आये, जिसकी तह तक न पहुँचा जाय, दुर्गाह्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्बोधम्दुर्बोधेदुर्बोधानि
द्वितीयादुर्बोधम्दुर्बोधेदुर्बोधानि
तृतीयादुर्बोधेनदुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधैः
चतुर्थीदुर्बोधायदुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधेभ्यः
पञ्चमीदुर्बोधात् / दुर्बोधाद्दुर्बोधाभ्याम्दुर्बोधेभ्यः
षष्ठीदुर्बोधस्यदुर्बोधयोःदुर्बोधानाम्
सप्तमीदुर्बोधेदुर्बोधयोःदुर्बोधेषु
सम्बोधनहे दुर्बोधहे दुर्बोधेहे दुर्बोधानि

अर्थ: जो शीघ्र समझ में न आये, जिसकी तह तक न पहुँचा जाय, दुर्गाह्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬