🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:23:25 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दुर्भर (पुंलिङ्ग)

जिसे निभाना कठिन हो, बोझा, भार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्भरःदुर्भरौदुर्भराः
द्वितीयादुर्भरम्दुर्भरौदुर्भरान्
तृतीयादुर्भरेणदुर्भराभ्याम्दुर्भरैः
चतुर्थीदुर्भरायदुर्भराभ्याम्दुर्भरेभ्यः
पञ्चमीदुर्भरात् / दुर्भराद्दुर्भराभ्याम्दुर्भरेभ्यः
षष्ठीदुर्भरस्यदुर्भरयोःदुर्भराणाम्
सप्तमीदुर्भरेदुर्भरयोःदुर्भरेषु
सम्बोधनहे दुर्भरहे दुर्भरौहे दुर्भराः

अर्थ: जिसे निभाना कठिन हो, बोझा, भार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दुर्भर (नपुंसकलिङ्ग)

जिसे निभाना कठिन हो, बोझा, भार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादुर्भरम्दुर्भरेदुर्भराणि
द्वितीयादुर्भरम्दुर्भरेदुर्भराणि
तृतीयादुर्भरेणदुर्भराभ्याम्दुर्भरैः
चतुर्थीदुर्भरायदुर्भराभ्याम्दुर्भरेभ्यः
पञ्चमीदुर्भरात् / दुर्भराद्दुर्भराभ्याम्दुर्भरेभ्यः
षष्ठीदुर्भरस्यदुर्भरयोःदुर्भराणाम्
सप्तमीदुर्भरेदुर्भरयोःदुर्भरेषु
सम्बोधनहे दुर्भरहे दुर्भरेहे दुर्भराणि

अर्थ: जिसे निभाना कठिन हो, बोझा, भार

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें