🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:42:09 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

दोषान्त (पुंलिङ्ग)

दोष (त्रुटि, धब्बा) + अन्त (छोर, सरहद)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोषान्तःदोषान्तौदोषान्ताः
द्वितीयादोषान्तम्दोषान्तौदोषान्तान्
तृतीयादोषान्तेनदोषान्ताभ्याम्दोषान्तैः
चतुर्थीदोषान्तायदोषान्ताभ्याम्दोषान्तेभ्यः
पञ्चमीदोषान्तात् / दोषान्ताद्दोषान्ताभ्याम्दोषान्तेभ्यः
षष्ठीदोषान्तस्यदोषान्तयोःदोषान्तानाम्
सप्तमीदोषान्तेदोषान्तयोःदोषान्तेषु
सम्बोधनहे दोषान्तहे दोषान्तौहे दोषान्ताः

अर्थ: दोष (त्रुटि, धब्बा) + अन्त (छोर, सरहद)
English: containing a fault, Pat. on Pāṇ. i, 1, 58.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

दोषान्त (नपुंसकलिङ्ग)

दोष (त्रुटि, धब्बा) + अन्त (छोर, सरहद)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादोषान्तम्दोषान्तेदोषान्तानि
द्वितीयादोषान्तम्दोषान्तेदोषान्तानि
तृतीयादोषान्तेनदोषान्ताभ्याम्दोषान्तैः
चतुर्थीदोषान्तायदोषान्ताभ्याम्दोषान्तेभ्यः
पञ्चमीदोषान्तात् / दोषान्ताद्दोषान्ताभ्याम्दोषान्तेभ्यः
षष्ठीदोषान्तस्यदोषान्तयोःदोषान्तानाम्
सप्तमीदोषान्तेदोषान्तयोःदोषान्तेषु
सम्बोधनहे दोषान्तहे दोषान्तेहे दोषान्तानि

अर्थ: दोष (त्रुटि, धब्बा) + अन्त (छोर, सरहद)
English: containing a fault, Pat. on Pāṇ. i, 1, 58.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬