🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:49:20 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्रविण (नपुंसकलिङ्ग)

दौलतमन्दी, धन, संपत्ति, द्रव्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रविणम्द्रविणेद्रविणानि
द्वितीयाद्रविणम्द्रविणेद्रविणानि
तृतीयाद्रविणेनद्रविणाभ्याम्द्रविणैः
चतुर्थीद्रविणायद्रविणाभ्याम्द्रविणेभ्यः
पञ्चमीद्रविणात् / द्रविणाद्द्रविणाभ्याम्द्रविणेभ्यः
षष्ठीद्रविणस्यद्रविणयोःद्रविणानाम्
सप्तमीद्रविणेद्रविणयोःद्रविणेषु
सम्बोधनहे द्रविणहे द्रविणेहे द्रविणानि

अर्थ: दौलतमन्दी, धन, संपत्ति, द्रव्य
संस्कृत: पर्याय: तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थामन्

📚 अमरकोश में:
• बल/शक्ति (२.८.१०२) — पर्याय: तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम, प्राण
• धन के नाम (२.९.९०) — पर्याय: द्रव्य, वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्युम्न, अर्थ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें