🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:51:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्रव्य (नपुंसकलिङ्ग)

वस्तु, सामग्री, पदार्थ, सामान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रव्यम्द्रव्येद्रव्याणि
द्वितीयाद्रव्यम्द्रव्येद्रव्याणि
तृतीयाद्रव्येणद्रव्याभ्याम्द्रव्यैः
चतुर्थीद्रव्यायद्रव्याभ्याम्द्रव्येभ्यः
पञ्चमीद्रव्यात् / द्रव्याद्द्रव्याभ्याम्द्रव्येभ्यः
षष्ठीद्रव्यस्यद्रव्ययोःद्रव्याणाम्
सप्तमीद्रव्येद्रव्ययोःद्रव्येषु
सम्बोधनहे द्रव्यहे द्रव्येहे द्रव्याणि

अर्थ: वस्तु, सामग्री, पदार्थ, सामान
संस्कृत: पर्याय: वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन

📚 अमरकोश में:
• धन के नाम (२.९.९०) — पर्याय: वित्त, स्वापतेय, रिक्थ, ऋक्थ, धन, वसु, हिरण्य, द्रविण, द्युम्न, अर्थ
• सत्त्व (३.३.२२४) — पर्याय: प्राण, उत्साह, प्राणी
• गुण (३.३.५३) — पर्याय: धनुष, सत्त्व, शौर्य, सन्धि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें