🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:08:10 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्रव्यमय (पुंलिङ्ग)

द्रव्य (वस्तु, सामग्री) + मय (एक दानव)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रव्यमयःद्रव्यमयौद्रव्यमयाः
द्वितीयाद्रव्यमयम्द्रव्यमयौद्रव्यमयान्
तृतीयाद्रव्यमयेणद्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयैः
चतुर्थीद्रव्यमयायद्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयेभ्यः
पञ्चमीद्रव्यमयात् / द्रव्यमयाद्द्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयेभ्यः
षष्ठीद्रव्यमयस्यद्रव्यमययोःद्रव्यमयाणाम्
सप्तमीद्रव्यमयेद्रव्यमययोःद्रव्यमयेषु
सम्बोधनहे द्रव्यमयहे द्रव्यमयौहे द्रव्यमयाः

अर्थ: द्रव्य (वस्तु, सामग्री) + मय (एक दानव)
English: material, substantial, MBh.; R.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्रव्यमय (नपुंसकलिङ्ग)

द्रव्य (वस्तु, सामग्री) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रव्यमयम्द्रव्यमयेद्रव्यमयाणि
द्वितीयाद्रव्यमयम्द्रव्यमयेद्रव्यमयाणि
तृतीयाद्रव्यमयेणद्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयैः
चतुर्थीद्रव्यमयायद्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयेभ्यः
पञ्चमीद्रव्यमयात् / द्रव्यमयाद्द्रव्यमयाभ्याम्द्रव्यमयेभ्यः
षष्ठीद्रव्यमयस्यद्रव्यमययोःद्रव्यमयाणाम्
सप्तमीद्रव्यमयेद्रव्यमययोःद्रव्यमयेषु
सम्बोधनहे द्रव्यमयहे द्रव्यमयेहे द्रव्यमयाणि

अर्थ: द्रव्य (वस्तु, सामग्री) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)
English: material, substantial, MBh.; R.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬