🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:16:52 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्रुत (पुंलिङ्ग)

आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुतःद्रुतौद्रुताः
द्वितीयाद्रुतम्द्रुतौद्रुतान्
तृतीयाद्रुतेनद्रुताभ्याम्द्रुतैः
चतुर्थीद्रुतायद्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
पञ्चमीद्रुतात् / द्रुताद्द्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
षष्ठीद्रुतस्यद्रुतयोःद्रुतानाम्
सप्तमीद्रुतेद्रुतयोःद्रुतेषु
सम्बोधनहे द्रुतहे द्रुतौहे द्रुताः

अर्थ: आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी
संस्कृत: पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 अमरकोश में:
• पिघला हुआ (३.१.८८) — पर्याय: अवदीर्ण
• पिघला हुआ (३.१.९९) — पर्याय: विलीन, विद्रुत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्रुत (नपुंसकलिङ्ग)

आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
द्वितीयाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
तृतीयाद्रुतेनद्रुताभ्याम्द्रुतैः
चतुर्थीद्रुतायद्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
पञ्चमीद्रुतात् / द्रुताद्द्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
षष्ठीद्रुतस्यद्रुतयोःद्रुतानाम्
सप्तमीद्रुतेद्रुतयोःद्रुतेषु
सम्बोधनहे द्रुतहे द्रुतेहे द्रुतानि

अर्थ: आशुगामी, फुर्तीला, द्रुतगामी
संस्कृत: पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 अमरकोश में:
• पिघला हुआ (३.१.८८) — पर्याय: अवदीर्ण
• पिघला हुआ (३.१.९९) — पर्याय: विलीन, विद्रुत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें