🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:53:16 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

द्रुतम् (पुंलिङ्ग)

जल्दी से, फुर्ती से, वेग से, तुरन्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुतम्द्रुतमौद्रुतमः
द्वितीयाद्रुतमम्द्रुतमौद्रुतमः
तृतीयाद्रुतमाद्रुतम्भ्याम्द्रुतम्भिः
चतुर्थीद्रुतमेद्रुतम्भ्याम्द्रुतम्भ्यः
पञ्चमीद्रुतमःद्रुतम्भ्याम्द्रुतम्भ्यः
षष्ठीद्रुतमःद्रुतमोःद्रुतमाम्
सप्तमीद्रुतमिद्रुतमोःद्रुतम्ट्सु / द्रुतम्ठ्सु / द्रुतम्सु
सम्बोधनहे द्रुतम्हे द्रुतमौहे द्रुतमः

अर्थ: जल्दी से, फुर्ती से, वेग से, तुरन्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

द्रुत (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

🔎 आपका लिखा रूप द्रुतम् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
द्वितीयाद्रुतम्द्रुतेद्रुतानि
तृतीयाद्रुतेनद्रुताभ्याम्द्रुतैः
चतुर्थीद्रुतायद्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
पञ्चमीद्रुतात् / द्रुताद्द्रुताभ्याम्द्रुतेभ्यः
षष्ठीद्रुतस्यद्रुतयोःद्रुतानाम्
सप्तमीद्रुतेद्रुतयोःद्रुतेषु
सम्बोधनहे द्रुतहे द्रुतेहे द्रुतानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: शीघ्र, त्वरित, लघु, क्षिप्र, अर

📚 अमरकोश में:
• पिघला हुआ (३.१.८८) — पर्याय: अवदीर्ण
• पिघला हुआ (३.१.९९) — पर्याय: विलीन, विद्रुत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें